De eiwittransitie belicht - Waar gaat het naartoe?

Soja_eiwitartikel Vleesmagazine 8-2021_Adobe Stock?

Na China is Nederland de grootste soja-importeur ter wereld. Een groot deel van de soja komt terecht in veevoer.

Het is de trending topic: de eiwittransitie. In 2018 riep de Europese Unie de lidstaten op om op het gebied van eiwitten meer zelfvoorzienend en minder afhankelijk van import te zijn. In antwoord hierop kwam in 2020 de Nationale Eiwitstrategie (NES). In de NES is opgenomen hoe Nederland de zelfvoorzieningsgraad van nieuwe en plantaardige eiwitten op een duurzame manier kan vergroten in de komende vijf tot tien jaar.

Foto's: Christiaan van Beemen en Adobe Stock

Wat is eigenlijk de huidige situatie? Volgens het Voedingscentrum haalt de Nederlander nu gemiddeld 61 procent van de eiwitten uit dierlijke bronnen en 39 procent uit plantaardige. De eiwitten uit dierlijke bronnen zijn niet alleen afkomstig van vlees, maar ook van bijvoorbeeld melk, eieren en vis.

Volgens een onderzoek van Wageningen University & Research (WUR) consumeerde de Nederlander in 2019 gemiddeld 77,9 kilogram aan vlees. RIVM-cijfers rekenen ons voor dat de Nederlander gemiddeld 98 gram vlees per dag eet. Volgens cijfers van het CBS komt een substantieel deel van ons vlees uit Duitsland, gevolgd door België en Brazilië. Dat we veel vlees importeren lijkt enigszins ironisch, aangezien we de grootste vleesexporteur van de EU zijn. Vorig jaar was dat 3,6 miljard kg aan vlees.

Plantaardige eiwitten

Hoe zit het met de plantaardige eiwitten die we produceren en importeren? Dat wordt meteen een ingewikkeld verhaal, want veel plantaardige eiwitten eindigen niet direct op ons eigen bord. Van alle plantaardige eiwitten die we importeren (van binnen en buiten de EU), komt maar liefst 93 procent in het veevoer terecht. Dit kunnen ook ‘doorvoereiwitten’ zijn: veel geïmporteerde plantaardige eiwitten worden ook weer geëxporteerd.

Zo’n 80 procent van de geïmporteerde plantaardige eiwitten betreft soja uit Noord- en Zuid-Amerika; na China is Nederland de grootste soja-importeur ter wereld (ook hier geldt: veel wordt ook weer geëxporteerd). Van de totale soja-import van 6,6 miljoen ton in 2019 was er zo’n 11 procent bestemd voor gebruik in Nederland.

Van de plantaardige eiwitten die Nederland voor eigen gebruik aanschaft, komt er een substantieel deel terecht in het veevoer. Het vee dat hiermee gevoerd wordt, komt ook grotendeels in het buitenland terecht, of levert hier zuivel aan. De Nationale Eiwitstrategie rekent voor: “Voor meer dan de helft is Nederland dus afhankelijk van import van buiten Europa om onze 119 miljoen koeien, kippen, varkens en ander vee te voeren met eiwitrijke grondstoffen.”

In hoeverre de smaken van vleesvervangers die van de ‘echte’ producten benaderen, blijft punt van discussie

Duurzame alternatieven

Meelwormen_foto Vleesmagazine 8-2021

Onderzoek van Wageningen University & Research laat zien dat in 2025 20 procent van de dierlijke eiwitten in onze voeding van insecten afkomstig kan zijn. Vooralsnog zijn de meelwormen en andere inseceten niet erg populair.

Het doel van de Nationale Eiwitstrategie – en de EU – is dan ook om Europese alternatieven te ontwikkelen, die veel duurzamer zijn. Echter, zo denkt de overheid, zal de soja-import van buiten de EU niet verdwijnen, omdat het een goedkope eiwitbron is met een voor veevoer gunstige aminozuursamenstelling.

In de periode 2012-2016 consumeerden Nederlanders gemiddeld 79 gram eiwit per dag. Dit zou best iets omlaag kunnen, zonder dat het negatieve gevolgen voor de gezondheid heeft; de overheid stelt een daling van 10 tot 15 procent voor. De Gezondheidsraad ging hier in haar advies in maart echter niet in mee, wat overigens niet betekent dat we gemiddeld niet met iets minder eiwitten toe kunnen.

Langzaam – al lijkt het de laatste jaren wat sneller te gaan – lijkt de maatschappij zich te bewegen naar een menu waar minder vlees op staat. Daarbij slinkt er wel een belangrijke bron van eiwitten, die ergens anders vandaan gehaald moet komen. Enkele van die andere producten zijn vleesvervangers, ei- en zuivelvervangers, insecten, kweekvlees en nieuwe producten. Daarnaast wordt er onder meer gewerkt aan het winnen van eiwitten uit algen en eendenkroos en eiwitproductie door schimmels.

In de supermarkt hebben vleesvervangers inmiddels een vaste plaats. De tijd dat dit onsmakelijke alternatieven waren die alleen door overtuigde vegetariërs werden gegeten, ligt achter ons. Er is geen groot voedselmerk meer dat géén vleesvervangers aanbiedt.

In hoeverre de smaak van deze vleesvervangers die van het ‘echte’ product benaderen, blijft punt van discussie. Ook zijn de eiwitten in veel van deze producten afkomstig uit zuivel en eieren en daarmee alsnog – weliswaar indirect – afkomstig van dieren. Al is ook soja een veelgebruikte eiwitbron in deze producten.

Er wordt gewerkt aan het winnen van eiwitten uit algen en eendenkroos en eiwitproductie door schimmels

Insecten

Insecten zijn in Nederland tegenwoordig te koop als eiwitrijk voedsel, zij het mondjesmaat. Zo zijn er onder meer wormen, krekels en sprinkhanen verkrijgbaar voor menselijke consumptie. Vooralsnog lijkt het product echter niet heel populair. En dat terwijl de WUR voorrekent dat in 2025 10 procent van de dierlijke eiwitten in diervoeding en 20 procent van de dierlijke eiwitten in menselijke voeding van insecten afkomstig kan zijn.

Kweekvlees

Kweekvlees_Vleesmagazine 8-2021_Adobe Stock?

De prijs van kweekvlees ligt momenteel nog een stuk hoger dan die van conventioneel vlees, maar daar kan in de toekomst verandering in komen.

In 2013 presenteerde Mosa Meat de eerste burger gemaakt van kweekvlees. Naast Mosa Meat wil ook het Nederlandse Meatable in 2023 zijn eerste producten op de markt brengen. De huidige technieken zijn gebaseerd op het laten uitgroeien van dierlijke stamcellen tot spier- en vetcellen in een zogenoemde kweekreactor.

Intussen hebben startups zich gestort op kweekkip en kweekvis. De Amerikaanse startup Eat Just bracht eind vorig jaar haar chicken bites op de markt in Singapore. Dat is daarmee het eerste land dat de verkoop van kweekvlees toestaat, dat deels bestaat uit kippenvlees dat gekweekt is in een bioreactor.

De prijs van kweekvlees ligt momenteel nog een stuk hoger dan die van conventioneel vlees, maar daar kan in de toekomst verandering in komen, stelt CE Delft. Volgens het onderzoeksbureau is een kostenbesparing tot 75 procent mogelijk, waarmee de productiekosten dicht bij die van conventioneel vlees komen te liggen.

Een mogelijke hindernis voor kweekvlees is dat het in veel gevallen niet milieuvriendelijker is dan conventioneel vlees. Alleen bij rundvlees kan de gekweekte variant een milieuvoordeel opleveren; bij varkens- en kippenvlees is dit – vooralsnog – niet het geval. Daar staat tegenover dat kweekvlees wél diervriendelijker is dan conventioneel vlees.

Dr. Stacy Pyett is chemisch ingenieur aan de WUR en programmamanager van Proteins for Life. Ze verwelkomt veel van de bovengenoemde alternatieven, maar benadrukt dat één vraag altijd centraal moet staan: waar komen de eiwitbronnen vandaan? “We doen het goed wanneer we dieren eiwitbronnen geven die we zelf niet kunnen consumeren, zoals gras. Als we dieren eiwitbronnen geven die we zelf ook prima kunnen eten, zoals tuinbonen, dan is dat zonde: we voeren dan eiwitten aan dieren en krijgen vervolgens die eiwitten weer binnen door de dieren te consumeren.”

Aan de WUR lopen er tal van projecten op het gebied van alternatieve eiwitbronnen. Zo kijken ze bijvoorbeeld naar de bladeren van de komkommerplant. Nu zijn die bladeren nog een reststroom, maar wellicht zijn die eiwitten geschikt te maken voor menselijke consumptie. En daarmee boort ze een uitdaging aan met het vinden van alternatieve eiwitbronnen. Want hoewel een (deel van een) plant of schimmel veel eiwitten kan bevatten, is het nog maar de vraag of ons spijsverteringsstelsel er ook voldoende mee kan. Anders konden we net zo goed zélf gras gaan eten.

Doorbraken?

In de komende jaren verwacht Dr. Pyett van de WUR geen grote doorbraken in de markt. Vooral de huidige trends zullen zich doorzetten. Een mogelijke uitzondering vormt eendenkroos. Volgens Pyett zien veel wetenschappers daar potentie in. Met name de WUR is hiermee aan de slag gegaan. De plant zit boordevol eiwitten die prima geschikt zijn voor menselijke consumptie. Er loopt een aanvraag voor wettelijke goedkeuring voor het gebruik ervan.

Iets wat Pyett persoonlijk boeit, zijn door micro-organismen geproduceerde eiwitten. Hoewel er op de korte termijn waarschijnlijk geen nieuwe producten hun doorbraak op de markt zullen vinden, kunnen ze in de toekomst een belangrijke rol spelen in de eiwittransitie, denkt ze. Bovendien consumeren we al eeuwen producten eiwitten van micro-organismen. Denk aan yoghurt en kaas, die met behulp van bacteriën en schimmels worden geproduceerd. Volgens Pyett valt er op het gebied van de micro-organismen nog veel meer te ontdekken en daar zouden weleens grote doorbraken tussen kunnen zitten.

Tegenstrijdig

De ontwikkelingen zullen dus waarschijnlijk doorzetten, zeker als ook het gedrag en de houding van de consument ten opzichte van dierlijke en plantaardige eiwitten blijven veranderen. Maar de overheid zou hier nog een stokje voor kunnen steken. Want in de Nationale Eiwitstrategie lijken tegenstrijdige belangen te spelen. Aan de ene kant moet de vleesconsumptie omlaag, aan de andere kant ligt er druk op boeren om de melkproductie per dier zo hoog mogelijk te krijgen en wordt er veel verdiend aan de export van vlees.

Een ding staat vast: de eiwittransitie gaat door. Dat kan ook mét vlees. Zolang de productie van dat vlees geen eiwitbronnen vergt die ook voor menselijke consumptie bruikbaar zijn.

Lees ook
IFFA 2022: Euforische stemming en innovatieve hoogstandjes

IFFA 2022: Euforische stemming en innovatieve hoogstandjes

Ongeveer 50.000 bezoekers uit 129 landen reisden tussen 14 en 19 mei naar Frankfurt voor IFFA 2022, de grootste internationale vakbeurs voor vleesverwerking en alternatieve proteïnen. De organisatie en de exposanten blikken terug op een succesvolle editie. “Het was ongekend.”

Degens’ Boeren BBQ inspireert slagers

Degens’ Boeren BBQ inspireert slagers

Op 10 mei organiseerde kruiden- en specerijenleverancier Degens de derde editie van de Boeren BBQ in Enspijk, om slagers en andere versspecialisten te inspireren.

Vion blikt terug op succesvolle editie PLMA

Vion blikt terug op succesvolle editie PLMA

Vion Food Group was een van de exposanten tijdens PLMA 2022, de private label vakbeurs georganiseerd door de Private Label Manufacturers Association. Duurzaamheid, gezondheid, convenience en creativiteit voerden de boventoon.